Cebuano News: Turista sa Apo Island giawhag pag-amping sa kinaiyahan

By Leandria Pagunsan

Ang Apo Island Protected Landscape and Seascape Protected Area Management Board ubos sa pagdumala sa Department of Environment and Natural Resources (DENR) sa Negros Oriental mi awhag sa mga “tour guides ug mga langyaw nga turista nga ampingan ang kinaiyahan, kabaybayonan ug kadagatan sa maong isla.

Bagohay lang gipahigayon sa DENR ang social marketing meeting uban sa mga stakeholders, Provincial Tourism Office, dive guides ug tour guides sa Apo Island tumong nga makab-ot ang mga pamaagi pag panalipod sa coral reefs, marine turtles ug ang tibook kinaiyahan sa Apo Island.

Atol sa maong tigom pinangulohan ni Theresa Quijano sa DENR, iyang gipasabot nga ang pagka daot sa reefs sa Apo Island gumikan sa mga turista ug pumboats nga motunob ug mosanglad sa mga gasang (corals).

Gibatbat usab ni Quijano nga ang paglabay  sa mga plastics sa dagat ug mga turista nga molangoy ug mohikap sa mga binuhi nga pawikan nakahatag dugang kadaot sa lugar.

Gi klaro sa mga dive guides nga nitambong sa maong tigom, tungod sa “language barrier” ilabi na sa mga langyaw nga Insik (Chinese nationals) ang usa sa mga hinungdan nga maglisod sila pagpasabot sa angayan ug dili angayan nga buhaton sa ilang pagduaw sa isla.

Aron malikay sa kadaot ang Apo island reefs, gihan-ay sa gihimong tigom ang mga pamaagi kon “interventions” sama sa pagbutang ug mga sign boards nga magpahibalo nga “guinadili ang paglabay ug plastic sa dagat, “ginadili ang pagtunob sa mga corals,” ginadili ang paghikap sa pawikan” ug magbutang ug photo booth nga barogan sa mga turista ang: “I will not step on the corals.”

Labi usab nga hatagan ug importansya ang pagbansay sa mga “tour guides” sa ilang katungdanan nga makapasabot sa mga dayong turista sa “rules and regulations” sa ilang pag suroy suroy sa isla.

Subay niini  giawhag nga magplano ug ubang kalihokan nga kalingawan sa mga turista sama sa trekking aron dili lamang snorkeling ang ilang kalingawan ug palapdan ang lugar nga makahalubilo sa mga pawikan sa dagat.

Advertisements

Cebuano News: Sepsis, cancer nag-unang sakit nga mikalas og kinabuhi sa taga Dumaguete

By Leandria Pagunsan

Base sa record sa Dumaguete City Health Office gikan sa tuig 2015 hangtud sa 2018 nag una nga hinungdan sa kamatayon sa katawhan sa dakbayan ang sakit nga cancer ug sepsis.

Sa samang tuig (2015-2018) matud ni City Health Officer Dr. Ma Sarah Talla nga mokabat sa 10,412 ang namatay tungod sa nagkadaiyang sakit samtang na rehistro nga “live births” sulod sa upat ka tuig mikabat ug 8,992.

Gi klaro ni Dr. Talla nga ang gidaghanon sa nangamatay base sa ilang record naglakip sa mga katawhang nasulod sa mga tambalan nga gi refer gikan sa city health office.

Ang uban niini gikan sa ubang lungsod ug dakbayan sa Negros Oriental ug rehiyon nga na record ang lugar nga Dumaguete City diin sila nakabsan sa kinabuhi (place of death).

Base gihapon sa record sa City Health Office dunay 16 ka “maternal deaths” kon mga inahang samkon nga namatay ug tungod sa pagpanganak ang natala sa tuig 2015; 13 sa tuig 2016, 11 sa 2017 ug 18 maternal deaths sa 2018.

Gipahibalo usab ni Dr. Talla nga adunay 114 ka kaso sa puya nga  wala pay usa ka tuig ang namatay sa tuig 2015; 135 ka puya sa 2016; 100 sa 2017 ug 146 sa tuig 2018.

Subay niini adunay 626 ka kabataan nga ga edad ug 1-5 anyos ang namatay gikan sa 2015 hangtud 2018.

Gawas sa cancer ug sepsis ubang mga sakit nga maoy hinungdan sa kamatayon sa katawhan sa Dumaguete City ang cardiac arrest, Pneumonia, kidney failure, cerebrovascular disease ug stroke; aksidente sa dalan samtang nag biyahe ug “multi-organ failure.”

Aron malikayan ang mga sakit, nag awhag si Dr. Talla nga mag amping sa pagkaon ug likayan ang “stress.”

Dugang ni Talla nga ang pagpanigarilyo, mga pagkaon nga taas sa cholesterol ug sodium angay nga likayan.

Mga pagkaon nga daghan ug asin ug asukal likayan usab aron ma maintain ang normal nga blood pressure ug timbang.

Panapos ni Talla nga mogahin usab og hustong oras sa pagkatulog og 30 minutos nga exercise matag adlaw ug labing importante nga mokaon og daghang prutas ug utanon.

Cebuano News: Laing “water supplier” mosulod sa dakbayan sa Dumaguete

By Leandria Pagunsan

Usa ka bag-ong pribadong water company ang gilaumang mosulod sa dakbayan sa Dumaguete aron tugbangan ang serbisyo sa nag-inusarang Dumaguete City Water District (DCWD).

Matud sa tigpamaba sa Dumaguete City Public Information Office, Dems Demecillo sulod sa pila ka dekada na nga nag serbisyo ang DCWD sa katawhan sa Dumaguete daghan usab ang nag reklamo sa matud pa “poor service” sa DCWD sama sa hinay o walay suplay sa tubig atol sa tungang gabii ug “declining state of infrastructure.”

Bag-ohay lang mipasar ang city council og ordinance “granting authority to Primwater Infrastructure Corporation to construct, commission, establish, operate and maintain a water distribution system to service the consumers of Dumaguete City in the next 25 years.”

Ubos sa maong ordinance, ang Primwater gila-oman nga mohatag sa limpyo ug hustong suplay sa tubig ug “distribution system” nga affordable ang bayranan sa mga kunsumidor ug residente ug mohatag ug mas maayo nga serbisyo kaysa DCWD.

Sa habig sa DCWD aron mas mapalambo pa ang ilang serbisyo, gidawat nila ang offer sa usa ka pribadong kumpanya nga maoy modumala sa 80 porsyento sa ilang operations lakip na ang pagdugang ug pondo nga P1 billion isip capital aron ma upgrade ang assets sa DCWD, matod ni Demecillo.

Gawas kung aduna’y pag supak gikan sa korte, ang privatization sa DCWD padayon taliwala sa mga pagduha-duha ug kahadlok nga mamawi sa ilang capital pinaagi sa pagpataas sa byranan sa water bill.

Sa bahin sa Primwater mo invest usab sila ug modernong pasilidad sama sa mga piping ug reservoir ug ubang kagamitan aron makahatag sa limpyo ug igong suplay sa tubig sa mga residente ug mga business establishments sa “affordable” nga byranan.

Mobayad usab ang Primwater ngadto sa lokal nga kagamhanan sa Dumaguete og P1.00 matag cubic meter nga kunsumo, business permit ug real property tax.

Usa ka Memorandum of Agreement ang lagdaan unya sa City Government ug Primewater pinaagi sa pagsunod sa ilang kasabutan ug uban pa nga terms and conditions.

Kinahanglan nga kumpletohon pa sa Primwater ang permit gikan sa ubang “regulatory agencies” usa kini tugtan nga mo operate.